ලංකාවේ මාධ්ය ක්ෂේත්රය තුළ කලෙක සිට පවතින දැඩි කතාබහක් වන්නේ “සැබෑ මාධ්යවේදියා කවුද?” යන්නයි. බොහෝ විට රජය, දේශපාලන අධිකාරිය සහ සමාජයේ බහුතරයක් දෙනා සිතන්නේ රජයේ ප්රවෘත්ති දෙපාර්තමේන්තුවෙන් නිකුත් කරන මාධ්ය හැඳුනුම්පත (Media ID) හෝ ප්රධාන පෙළේ මාධ්ය ආයතනයකින් ලබාදෙන නිල ලාංඡනය සහිත හැඳුනුම්පතක් ඇති අය පමණක් මාධ්යවේදීන් බවයි.
නමුත් ගෝලීය සන්නිවේදන ප්රවණතා සහ මානව හිමිකම් නීති දෙස බැලීමේදී මේ පටු අර්ථකථනය මුළුමනින්ම වැරදිය. වෘත්තීය මට්ටමින් වැටුපක්, වරප්රසාද හෝ නිල බලපත්ර නොලබා, හුදෙක් මහජන යහපත සහ තොරතුරු දැනගැනීමේ අයිතිය වෙනුවෙන් පෙනී සිටින “පුරවැසි මාධ්යවේදියා” (Citizen Journalist) වර්තමානයේ ලෝකයේ ප්රබලතම සහ ස්වාධීනතම මාධ්ය බලවේගය බවට පත්ව ඇත.
ලෝක පිළිගැනීම: මාධ්යවේදියා යනු වෘත්තියක් නොව භූමිකාවකි
ජාත්යන්තර මට්ටමින් මාධ්යවේදියා යන්නට නිල හැඳුනුම්පත් හෝ ආයතනික ලියාපදිංචි කිරීම් අනිවාර්ය කර නැත. එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය (UN) සහ ජාත්යන්තර මානව හිමිකම් සංවිධාන පෙන්වා දෙන්නේ මාධ්යවේදය යනු නිල තනතුරකට වඩා “භූමිකාවක්” (Role) සහ “ක්රියාවලියක්” (Function) බවයි.
එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් කමිටුවේ 34 වන මහා අදහස් දැක්වීම (UN Human Rights Committee – General Comment No. 34):
මෙහි ඉතා පැහැදිලිව සඳහන් වන්නේ මාධ්යවේදය යනු පුළුල් පරාසයක විහිදුණු ක්රියාවලියක් බවයි. ඒ අනුව බ්ලොග්කරුවන් (Bloggers), සමාජ මාධ්ය ක්රියාකාරීන්, ස්වාධීන ලේඛකයන් සහ තොරතුරු රැස්කර ප්රජාව වෙත බෙදාහරින ඕනෑම පුරවැසියෙකු මාධ්යවේදීන් ලෙස අර්ථ දක්වා ඇත. රාජ්ය පාලනයෙන් සිදුවන බලපෑම් වැළැක්වීම සඳහා මාධ්යවේදීන් අනිවාර්යයෙන් ලියාපදිංචි කිරීම හෝ බලපත්ර ලබාදීම නොකළ යුතු බව මෙහි අවධාරණය කෙරේ.
සිවිල් හා දේශපාලන අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ජාත්යන්තර සම්මුතිය (ICCPR – Article 19):
ඕනෑම මාධ්යයක් ඔස්සේ, දේශසීමා බාධාවකින් තොරව තොරතුරු සහ අදහස් සෙවීමට, ලබා ගැනීමට සහ බෙදා හැරීමට සෑම පුද්ගලයෙකුටම අයිතියක් ඇත. පුරවැසි මාධ්යවේදියා ක්රියාත්මක වන්නේ මේ විශ්වීය අයිතිය ප්රායෝගිකව භාවිත කරමිනි.
ලංකාවේ හැඳුනුම්පත් දේශපාලනය: නිල ලේබලයට පිටුපසින් ඇති ඇත්ත
ලංකාවේ රජය හෝ බලධාරීන් හැඳුනුම්පත මතම මාධ්යවේදියා තීරණය කිරීමට උත්සාහ කරන්නේ ඇයි? මෙයට ප්රධාන වශයෙන් දේශපාලන සහ ව්යූහාත්මක වුවමනාවන් හේතු වේ:
තොරතුරු පාලනය සහ වාරණය: රජයෙන් දෙන හැඳුනුම්පතක් මත පමණක් මාධ්යවේදීන් වර්ගීකරණය කිරීමෙන්, පාලකයන්ට තමන්ට හිතකර තොරතුරු ගලායාමක් පවත්වාගෙන යාමට පහසු වේ. රජයේ මාධ්ය හැඳුනුම්පත අහිමි කිරීමේ හෝ අවලංගු කිරීමේ තර්ජනය මඟින් මාධ්යවේදීන් ස්වයං-වාරණයකට (Self-censorship) ලක් කළ හැකිය.
ප්රධාන පෙළේ මාධ්ය ආයතනවල ව්යාපාරික වුවමනාවන්: බොහෝ ප්රධාන මාධ්ය ආයතන දේශපාලන පක්ෂ හෝ මහා පරිමාණ ව්යාපාරිකයන් සතු ඒවාය. ඔවුන්ගේ න්යාය පත්රයන්ට පිටින් ගොස් ඇත්ත පවසන ස්වාධීන පුරවැසි මාධ්යවේදීන්ව “නිල නොවන” අය ලෙස හංවඩු ගැසීම එම ආයතනවල පැවැත්මට වාසිදායක වේ.
භාෂණයේ නිදහස සීමා කිරීම: ක්ෂේත්රයේ සිදුවන දූෂණ, අක්රමිකතා සහ මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීම් මුලින්ම සමාජගත කරන්නේ කිසිදු බියකින් හෝ පක්ෂපාතීත්වයකින් තොරව ක්රියා කරන පුරවැසි මාධ්යවේදීන්ය. ඔවුන්ව නීත්යානුකූල නොවන පිරිසක් ලෙස පෙන්වීම හරහා ජනතාව ඉදිරියේ ඔවුන්ගේ විශ්වාසනීයත්වය බිඳදැමීමට බලධාරීහු උත්සාහ කරති.
නිවහල් භාෂණයේ නිදහස රකින “පුරවැසි මාධ්යවේදියා”
ප්රධාන ප්රවාහයේ මාධ්ය ආයතන (Mainstream Media) බොහෝ විට දේශපාලන බලපෑම්, වෙළඳ දැන්වීම් ආදායම් සහ හිමිකරුවන්ගේ වුවමනාවන් මත යටපත් කරන සත්යය, කිසිදු පැකිලීමකින් තොරව සමාජගත කරන්නේ පුරවැසි මාධ්යවේදියාය.
ඔවුන්ට වැටුප් නැත, රක්ෂණ ආවරණ නැත, නිල ආරක්ෂාවක් නැත. ඇතැම් විට ඔවුන් තම ජීවිතය සහ පවුලේ ආරක්ෂාව පවා අවදානමේ දමමින් ජංගම දුරකථනය පමණක් ආයුධයක් කරගෙන සත්යය වාර්තා කරති. ලංකාවේ මෑතකාලීන මහජන අරගල, පරිසර විනාශයන්, සහ පළාත් බඩ සිදුවන දූෂණ ක්රියා රැසක් රටටම හෙළිදරව් වූයේ මේ නිවහල් පුරවැසියන්ගේ මැදිහත්වීමෙනි.
ලංකාවේ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ 14(1)(අ) වගන්තිය මඟින් සෑම පුරවැසියෙකුටම අදහස් ප්රකාශ කිරීමේ සහ භාෂණයේ නිදහස තහවුරු කර ඇත. පුරවැසි මාධ්යවේදියා කරන්නේ එම ව්යවස්ථාපිත අයිතිය ප්රායෝගිකව භාවිත කරමින් රටේ ප්රජාතන්ත්රවාදය වෙනුවෙන් පෙනී සිටීමයි.
නිගමනය
මාධ්යවේදය යනු රජයේ කන්තෝරුවකින් දෙන ප්ලාස්ටික් කාඩ්පතක් හෝ ආයතනයකින් දෙන ලේන්යාඩ් එකක් නොවේ. එය මහජනතාව වෙනුවෙන් සත්යය සෙවීමේ සහ බලයට ඇත්ත කීමේ (Speaking truth to power) උදාර වගකීමකි. ලංකාව සැබෑ ප්රජාතන්ත්රවාදී රටක් වීමට නම්, නිල හැඳුනුම්පත් මාෆියාවෙන් මිදී, කිසිදු ලාභ අපේක්ෂාවකින් තොරව ජනතාවගේ නිදහස වෙනුවෙන් පෙනී සිටින පුරවැසි මාධ්යවේදියාගේ භූමිකාව නීත්යානුකූලව මෙන්ම සමාජීයව ද ගෞරවයෙන් පිළිගත යුතුය.
ශ්රී ලංකාවේ මෑත කාලීනව වැඩිවෙමින් පවතින අතිශය භයානක ප්රවණතාවයක් වන්නේ “ඔබ මාධ්යවේදියෙක්ද? ID එක කොහෙද?” යන ප්රශ්නය මත නිදහස් තොරතුරු හුවමාරුව සීමා කිරීමට උත්සාහ කිරීමයි. මෙය සරල පරිපාලන ක්රියාවක් නොව, සෘජුවම ප්රජාතන්ත්රවාදයට පහරදීමකි.
මාධ්යවේදියා යනු රජයෙන් නිකුත් කරන කාඩ්පතකින් තීරණය වන තනතුරක් නොවේ. එය සත්යය සෙවීම, බලය පරීක්ෂා කිරීම, මහජනතාවට තොරතුරු ගෙනයාම යන භූමිකාවකි. ඒ නිසාම ලෝකය පුරා “Citizen Journalism” අද ප්රධාන ප්රජාතන්ත්රවාදී ආරක්ෂක පවුරක් බවට පත්ව තිබේ.
එනිසාම නැවත නැවතත් මතක් කර දිය යුතුව ඇත්තේ …..
ශ්රී ලංකාවේ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ 14(1)(අ) වගන්තිය අනුව සෑම පුරවැසියෙකුටම අදහස් ප්රකාශ කිරීමේ නිදහස ඇත. මෙය වෘත්තීය මාධ්යවේදීන්ට පමණක් සීමා නොවේ. සාමාන්ය පුරවැසියෙකුටද තොරතුරු සෙවීමට, වාර්තා කිරීමට, බෙදාහැරීමට සහ විවේචනය කිරීමට සම්පූර්ණ අයිතියක් ඇත.
එසේම 14(1)(ඇ) මඟින් තොරතුරු ලබාගැනීමේ අයිතියද තහවුරු කරයි. එබැවින් මහජන සිදුවීම්, පොදු ආයතන, දූෂණ හෝ අක්රමිකතා සම්බන්ධයෙන් වීඩියෝ කිරීම, වාර්තා කිරීම හෝ සමාජගත කිරීම නීතියෙන් තහනම් කර නැත.
වැදගත් කරුණක් වන්නේ, ශ්රී ලංකාවේ කිසිදු නීතියක “මාධ්යවේදියෙකු වීමට රජයේ හැඳුනුම්පතක් අනිවාර්යයි” යන ප්රතිපාදනයක් නොමැති වීමයි. එබැවින් “ID එක නැතිනම් පටිගත කරන්න බෑ” යන ප්රකාශ නීතිමය පදනමක් නැති බලපෑම් පමණි.
නීතිමයව බලන විට:
- පොලිසිය හෝ බලධාරීන්, පොදු ස්ථානයක සිදුවීමක් රූගත කරන පුරවැසියෙකු නීතිවිරෝධීව බාධා කරන්නේ නම්, එය මූලික අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝනයක් විය හැකිය.
- එවැනි අවස්ථාවල ශ්රේෂ්ඨාධිකරණයට Fundamental Rights Petition ගොනු කළ හැකිය.
- ICCPR Act No. 56 of 2007 යටතේද අදහස් ප්රකාශ කිරීමේ නිදහස ආරක්ෂා කරයි.
ලෝකයේ උදාහරණ මෙසේ ඒ පිළිබඳව පැහැදිලි කරයි:
ඇමරිකාවේ පුරවැසියන්ට පොලිස් ක්රියාකාරකම් රූගත කිරීම ව්යවස්ථානුකූල අයිතියක් ලෙස අධිකරණ තීන්දු මගින් පිළිගෙන ඇත.
බ්රිතාන්යයේ පුරවැසි මාධ්යවේදීන් බොහෝ විට විරෝධතා, දූෂණ සහ රාජ්ය අසාධාරණතා මුලින්ම හෙළි කරන්නේ ඔවුන්ය.
හොංකොං සහ මියන්මාරයේ ආණ්ඩු මර්දනය අතරතුර ලෝකයට ඇත්ත පෙන්වා දුන්නේ සාමාන්ය ජනතාවගේ දුරකථන වීඩියෝය.
අරාබි වසන්තයේදී ටියුනීසියාවෙන් ආරම්භ වූ ජන අරගල ලෝකයට දැනගන්න ලැබුණේ පුරවැසි මාධ්යවේදීන් හරහාය.
ශ්රී ලංකාව තුළද අරගල සමයේ, පරිසර විනාශයන්, දූෂණ, සහ බලධාරීන්ගේ අක්රමිකතා රටට හෙළි කළේ බොහෝවිට නිල මාධ්ය නොව, ස්වාධීන පුරවැසියන්ය.
එහෙත් අද බරපතල ප්රශ්නය වන්නේ, පුරවැසි මාධ්යවේදීන්ව “අනුමත නොකළ මාධ්ය” ලෙස හංවඩු ගසා ඔවුන්ගේ කට වහන්න උත්සාහ කිරීමයි. මෙය නීතියට පටහැනි පමණක් නොව, ජනතාවගේ දැනගැනීමේ අයිතියටත් පහරකි.
ප්රජාතන්ත්රවාදයක බලය පාලනය කරන්නේ මාධ්යයයි. මාධ්යය පාලනය කළ විට බලය අයථා ලෙස වර්ධනය වේ. ඒ නිසා මාධ්ය හැඳුනුම්පත් මත පදනම්ව සත්යය තීරණය කිරීමට යාම, අනාගතයේ භයානක ඒකාධිපති මාර්ගයකට රට තල්ලු කිරීමකි.
සත්යය හොයන්න ලියන්න කියන්න ID එකක් ඕනෙ නැහැ.
නීතිය දන්නේ හැඳුනුම්පත නොව, අයිතියයි.
පුරවැසි මාධ්යවේදියා යනු අද සමාජයේ නිහඬව නොසිටින අවදි විවේචකයාය. ඔහුගේ හඬ මර්දනය කිරීම යනු රටේ ප්රජාතන්ත්රවාදයේ හදවතම මර්දනය කිරීමකි.
- ජගත් පනාගොඩගේ *
Be the first to comment