ජනතාව සතු බලගතුම සහ නිල අයිතිය: තොරතුරු දැනගැනීමේ පනත (RTI) සහ එය භාවිත කරන හැටි !

අප ජීවත් වන ප්‍රදේශයේ පාරක්, බෝක්කුවක් හැදෙන්නට කොපමණ මහජන මුදලක් වෙන් වුණාද? ප්‍රාදේශීය සභාවේ හෝ නගර සභාවේ සිදුවූවා යැයි කියන වංචාවල ඇත්ත නැත්ත කුමක්ද? රාජ්‍ය ආයතනයක තනතුරුවලට බඳවා ගැනීම් සිදුකළේ නිසි සුදුසුකම් මතද?

කාලයක් තිස්සේ මේ වගේ ප්‍රශ්න අපිට තිබුණත්, ඒවට නිල සහ නිශ්චිත උත්තර ලබාගන්න ක්‍රමයක් සාමාන්‍ය වැසියන්ට තිබුණේ නැහැ. නමුත්, 2016 අංක 12 දරන තොරතුරු දැනගැනීමේ අයිතිවාසිකම පිළිබඳ පනත (Right to Information Act – RTI) මඟින් අද වන විට ශ්‍රී ලංකාවේ සෑම පුරවැසියෙකුටම රාජ්‍ය ආයතන සතු ඕනෑම ලේඛනයක් හෝ තොරතුරක් නිල වශයෙන් ඉල්ලා සිටීමේ සහ ලබාගැනීමේ පූර්ණ නීතිමය අයිතිය හිමි වී තිබෙනවා.

මෙම ලිපියෙන් අප සවිස්තරාත්මකව සාකච්ඡා කරන්නේ මේ බලගතු පනත මඟින් ඔබට ලැබී ඇති අයිතිවාසිකම්, එහි සීමාවන් සහ නිල ආකෘති පත්‍රයක් පුරවා තොරතුරක් ලබාගන්නා ආකාරයයි.

1. තොරතුරු දැනගැනීමේ අයිතිය යනු කුමක්ද? (3 වන වගන්තිය)

පනතේ 3 වන වගන්තියට අනුව, සෑම පුරවැසියෙකුටම පොදු අධිකාරියක් සතු තොරතුරු වෙත ප්‍රවේශ වීමේ අයිතිය නීතියෙන්ම තහවුරු කර ඇත.

කාගෙන්ද තොරතුරු ඉල්ලන්න පුළුවන්? (පොදු අධිකාරීන්): ජනාධිපති ලේකම් කාර්යාලය, අමාත්‍යාංශ, රජයේ දෙපාර්තමේන්තු, මාලිගාවත්ත වැනි රාජ්‍ය ආයතන, මහ නගර සභා, නගර සභා, ප්‍රාදේශීය සභා, රජයේ රෝහල්, පාසල්, විශ්වවිද්‍යාල, ශ්‍රී ලංකා පොලිසිය මෙන්ම රජයේ ප්‍රතිපාදන ලබන හෝ රජයේ කාර්යභාරයන් සිදුකරන රාජ්‍ය නොවන සංවිධාන (NGO) සහ පෞද්ගලික ආයතන පවා මේ යටතට අතුළත් වේ.
ලබාගත හැකි තොරතුරු මොනවාද? රාජ්‍ය ආයතනවල නිල ලිපිගොනු, ව්‍යාපෘති වාර්තා, ගිවිසුම්, වැය ඇස්තමේන්තු, විගණන වාර්තා, තීරණ සහ නියෝගවල පිටපත් මෙන්ම, අදාළ නිල ලේඛන හෝ ව්‍යාපෘති සිදුවන ස්ථාන සෘජුවම ගොස් පරීක්ෂා කිරීමේ (Inspection) අවස්ථාවද පුරවැසියාට හිමි වේ.

2. ඕනෑම තොරතුරක් ලබා දිය යුතුද? (සීමාවන් – 5 වන වගන්තිය)

පනතේ 5 වන වගන්තිය මඟින් ජාතික යහපත උදෙසා ඇතැම් තොරතුරු හෙළිදරව් කිරීම සීමා කර ඇත.

ප්‍රතික්ෂේප කළ හැකි අවස්ථා: ජාතික ආරක්ෂාවට දැඩි තර්ජනයක් වන, ජාත්‍යන්තර සබඳතාවලට බාධා වන, වාණිජ හෝ ව්‍යාපාරික රහස් අඩංගු, ආරක්ෂක විභාග ප්‍රශ්න පත්‍ර හෝ පුද්ගලයෙකුගේ පෞද්ගලික ජීවිතයට (Privacy) හානි වන තොරතුරු ලබා දීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට ආයතනවලට හැකියාව තිබේ.
මහජන යහපත පිළිබඳ රීතිය (Public Interest Overriding): මෙය ඉතා වැදගත් ප්‍රතිපාදනයකි. යම් තොරතුරක් හෙළිදරව් කිරීමෙන් සිදුවන පුද්ගලික හෝ වෙනත් හානියට වඩා, එය හෙළි කිරීමෙන් විශාල මහජන යහපතක් සිදු වේ නම් (උදා: මහා පරිමාණ දූෂණයක්, මහජන මුදල් අවභාවිතයක් හෝ පරිසර විනාශයක් වැළැක්වීම), 5 වන වගන්තියේ සීමාවන් පසෙක ලා එම තොරතුරු මහජනතාවට ලබා දීමට රාජ්‍ය ආයතන බැඳී සිටී.

3. තොරතුරක් ඉල්ලුම් කරන්නේ කෙසේද? (පියවරෙන් පියවර)

තොරතුරු ලබාගැනීමේ ක්‍රියාවලිය නිල වශයෙන් පියවර 4කින් සිදු වේ:

[පියවර 01: RTI 01 අයදුම්පත නිවැරදිව පිරවීම]
                 ↓
[පියවර 02: ආයතනයේ 'තොරතුරු නිලධාරියා' වෙත භාරදීම (තැපෑලෙන් හෝ අතින්)]
                 ↓
[පියවර 03: දින 14ක් ඇතුළත තොරතුර දෙනවාද නැද්ද යන්න ලිඛිතව දැනුම් දීම]
                 ↓
[පියවර 04: දින 21ක් ඇතුළත (මුළු දින 35ක් තුළ) අදාළ තොරතුරු/පිටපත් ලැබීම]

පිරිවැය: තොරතුරු ඉල්ලුම් කිරීම සඳහා රජයට කිසිදු ගාස්තුවක් හෝ මුද්දර ගාස්තුවක් ගෙවිය යුතු නැත. එය සම්පූර්ණයෙන්ම නොමිලේ සිදුවේ. නමුත්, ඔබට ලේඛනවල ඡායා පිටපත් (Photocopies) හෝ සීඩී තැටි (CD) මඟින් දත්ත ලබාගැනීමට අවශ්‍ය නම් පමණක්, රජය නියම කර ඇති අවම ගාස්තුවක් (උදා: A4 පිටුවකට රුපියල් කිහිපයක්) ගෙවීමට සිදු වේ.

4. නිල තොරතුරු ඉල්ලුම් පත්‍රය (RTI 01 ආකෘතිය)

තොරතුරු ඉල්ලා සිටීම සඳහා ඔබට සාමාන්‍ය සුදු කඩදාසියක ලියා ඉල්ලීමක් කළ හැකි වුවද, නීත්‍යානුකූලව පිළිගත් RTI 01 ආකෘති පත්‍රය භාවිත කිරීම වඩාත් සුදුසුය. ඔබට මෙය පරිගණකයෙන් සකස් කර හෝ අතින් ලියා අදාළ ආයතනයට භාර දිය හැකිය.

තොරතුරු ලබාගැනීම සඳහා වන ඉල්ලුම් පත්‍රය (RTI 01)
1. පොදු අධිකාරියේ නම: (උදා: මහ නගර සභාව, මොරටුව / ප්‍රාදේශීය ලේකම් කාර්යාලය)
2. ඉල්ලුම්කරුගේ නම: …………………………………………………………………………….
3. ලිපිනය: …………………………………………………………………………………………..
4. සම්බන්ධ කරගත හැකි විස්තර:
දුරකථන අංකය: ………………………………….
විද්‍යුත් ලිපිනය (Email): ………………………………….
5. අවශ්‍ය වන තොරතුරු පිළිබඳ විස්තරය: (ඔබට අවශ්‍ය තොරතුර හෝ ලේඛනය පැහැදිලිව, නිශ්චිතව මෙහි සඳහන් කරන්න. කාල වකවානුවක් ඇත්නම් එයද දක්වන්න). …………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………………………
6. තොරතුරු ලබාගැනීමට කැමති ආකාරය (අදාළ කොටස ලකුණු කරන්න):
[ ] ලේඛන පරික්ෂා කිරීම සඳහා පමණි.
[ ] ලේඛනවල සහතික කළ ඡායා පිටපත් (Photocopies) ලබාගැනීමට.
[ ] විද්‍යුත් මාධ්‍යයෙන් (Email / CD / पेनඩ්‍රයිව්) ලබාගැනීමට.
7. පුරවැසිභාවය: (තොරතුරු දැනගැනීමේ අයිතිය හිමිවන්නේ ලංකාවේ පුරවැසියන්ට පමණි)
මම ශ්‍රී ලංකාවේ පුරවැසියෙක් වෙමි: [ ] ඔව් / [ ] නැත
8. අනුයුක්ත කර ඇති ලේඛන (තිබේ නම් පමණක්): ……………………………………………

5. තොරතුරු නොලැබුණහොත් හෝ ප්‍රතික්ෂේප වුවහොත් (අභියාචනා අයිතිය)

රාජ්‍ය ආයතනයක් ඔබගේ ඉල්ලීමට නිසි ප්‍රතිචාර නොදක්වන්නේ නම් පනත මඟින් ඔබට ශක්තිමත් ආරක්ෂාවක් සලසා දී ඇත:

නම් කළ නිලධාරියා වෙත අභියාචනය (RTI 10 ආකෘතිය): තොරතුරු නිලධාරියා දින 14ක් ඇතුළත පිළිතුරක් නොදුන්නොත් හෝ තොරතුරු ප්‍රතික්ෂේප කළහොත්, දින 30ක් ඇතුළත එම ආයතනයේම සිටින “නම් කළ නිලධාරියා” (Designated Officer – සාමාන්‍යයෙන් ආයතන ප්‍රධානියා, ලේකම් හෝ කොමසාරිස්) වෙත අභියාචනයක් ඉදිරිපත් කළ හැකිය.
RTI කොමිෂන් සභාව වෙත අභියාචනය: නම් කළ නිලධාරියාගෙන්ද දින 21ක් ඇතුළත සාධාරණ පිළිතුරක් නොලැබේ නම්, ස්වාධීන රාජ්‍ය ආයතනයක් වන කොළඹ පිහිටි “තොරතුරු දැනගැනීමේ අයිතිවාසිකම පිළිබඳ කොමිෂන් සභාව” (RTI Commission) වෙත අභියාචනයක් යොමු කළ හැකිය. කොමිෂන් සභාවට අදාළ නිලධාරීන් කැඳවා නියෝග නිකුත් කිරීමට සහ පනත උල්ලංඝනය කරන නිලධාරීන්ට එරෙහිව දඬුවම් පැමිණවීමට පූර්ණ බලය ඇත.

නිගමනය: ඔබේ බලය පාවිච්චි කරන්න!

තොරතුරු දැනගැනීමේ පනත යනු හුදෙක් නීති පොතකට පමණක් සීමා වූවක් නොවේ. එය රටේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය, විනිවිදභාවය සහ යහපාලනය ශක්තිමත් කිරීමට සාමාන්‍ය පුරවැසියා අතට පත් කර ඇති ප්‍රබලතම මෙවලමකි. තමන්ගේ බදු මුදල්වලට සිදුවන දේ ප්‍රශ්න කිරීමටත්, ප්‍රදේශයේ සංවර්ධන කටයුතු පිළිබඳ සොයා බැලීමටත් මෙම නීතිමය බලය නිවැරදිව භාවිත කිරීම දූෂණයෙන් තොර රටක් නිර්මාණය කිරීමට අප සැමට දිය හැකි ඉහළම දායකත්වයයි.

(RTI 01 නිල ආකෘති පත්‍ර මුද්‍රිතව බාගත කර ගැනීමට සහ වැඩිදුර නීතිමය උපදෙස් සඳහා තොරතුරු දැනගැනීමේ අයිතිවාසිකම පිළිබඳ කොමිෂන් සභාවේ නිල වෙබ් අඩවිය වන rticommission.lk වෙත පිවිසෙන්න)